विचार/लेख

सँसारमा सबैभन्दा ठूलो महान् क‍ो हुन् भन्ने बित्तिकै जन्मदिने जन्ममाता ,जन्मदाता पिता विध्यादाता गुरु भनिन्छ।हामी सबैले यहि भन्छौ ।यसो भन्नेपनि हामि नै होउ।तर कहिलेकाही यसो भन्ने हामी हरु नै यति मूर्ख बन्छौ कि एकातिर यस्ता महान् वाणी दिन्छौ अर्कोतिर घरमा मातापिता लाई अपमान गर्छौ उता गुरुलाइ गोरुलाइ चुटे झै गरि चुट्छौ कुट्छौ। तर हामी कहिल्यै पनि यी माता पिता र गुरु भन्ने शब्द र तीन बाट आफुले पाएको जन्म जीवन र विद्या जस्तो कुराको ख्याल गर्दैनौ । बरु अरुबेला खुब सम्झिने र मातातिर्थ आमाको मुख हेर्ने अम्सिमा खुब नाटक गर्ने र आमाकै मुख हेर्ने दिन फेरि सबै कुरा बिर्सिएर गुरुलाइ चुट्न लगाउने चुट्न निर्देसन दिने र तिनै बाट शिक्षा लिएर तिनैलाइ मर्ने गरि चुट्ने पनि हामी नै होउ। वास्तवमा गुरु लाई गुरुको महत्त्व लाई बुझे शिक्ष ह‍ुन् । गुरुको महत्त्व लाई नबुझ्ने गोरु नै हुन भन्दा पनि कत्ति नपर्ला। त...

हिजो लोकतन्त्रको गुणगान गाएर नथाक्ने र लोकतन्त्रको गुणगान सुनेर नथाक्ने हामी आज आएर यहि लोकतन्त्रका नाममा जताततै किन अराजकता फैलाइ रहेछौ हामी किन अराजक बनी रहेछौं ,यसको जवाफ हामी सगै छैन। उल्टै हामी प्रस्न गरि रहेछौ, यस्तो किन भइ रहेछ भनी रहेछौ ।यसको जवाफ हामी सँगै छ तर हामी जवाफ दिन तयार छैनौ बरु प्रस्न माथि प्रस्न गर्न तयार छौ।वास्तमा भन्ने नै ह‍ भने हामिले अझै पनि न त लोकतन्त्रको परिभाषा बुझेका रहेछौ।न त लोकतन्त्रको मुल्य मान्यता र मर्म लाई बुझ्न सकेका रहेछौ ,भन्ने कुरा देसमा भइरहेको देखिइ रहेको चौतर्फि अराजकता साथै शासन सत्ता चलाउने शासकहरुको गैर जिम्मेवारिपन दल र नेताहरुमा देखिएको प्रवृत्तिले स्पष्ट सङ्केत गरि रहेको छ।यहाँ भनिरहनु पर्दै हलेदो क‍ोट्याएपछि थाहा हुन्छ थिचि रहनु पर्दैन।लोकतन्त्र लाई कसले किन कमजोर पार्दैछ हामी आफै अलमलमा छौ। लोकतन्त्रको गुणगान गाउने सुन्ने र सुनाउने हामी...

नीति हरुको राजा भनेकै राजनीति हो त्यसैले कुनै पनि देसमा राज्य सञ्चालन गर्नका लागि राजनीतिको बेग्लै महत्त्व हुन्छ र यदि सत्ता सञ्चालन गर्ने हरुले जिम्मेवार इमानदार देसभक्त भएर देस र जनताप्रति उत्तरदायित्व बहन गरेर अगाडि बढ्ने हो भने देसले पनि सफलताको शिखर चुम्न सक्छ। तर सत्ता सञ्चालन गर्नेहरु यत्सको ठिक विपरीत लागे भने देस वर्वाद हुनका लागि कुनै वार पर्खनु पर्दैन भन्ने कुरा विश्व राजनितिक घटनाक्रमले देखाइ रहेको छ।सत्ता सञ्चालन गर्दा यदि यो नितिलाइ दायाँ बायाँ तलमाथि मात्रै गर्ने काम भयो भने सत्ता मात्रै हैन राष्ट्र राष्ट्रियता मात्रै हैन, नेता मात्रै हैन ,मै हु भन्ने राजनेता पनि देस बाट ब‍ोरा विस्तरा पनि नलिइ लखेटिनु पर्दो रहेछ भन्ने कुराका अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरण हामि माझ छर्लङगै छन्।त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरण लाई मध्यनजर गरि राम्रो कुरा त जसको सिको गरे पनि हुन्छ भन्ने कुरा लाई आत्...

नेपालका पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहले नव वर्ष २०८२ को अवसरमा जनताप्रति शुभकामना दिँदै एउटा गहिरो सन्देश दिएका छन्। सन्देशमा उनले भनेका छन्, "संसार धेरै अघि बढिसक्यो तर हामी यो वा त्यो वादको चक्रमा फसेका छौँ नेपाल आमालाई केन्द्रमा राखेर हाम्रा विचार बन्नुपर्छ, हाम्रा कदम चल्नुपर्छ।" उनको यो भनाइ केवल शुभकामनामात्र होइन, वर्तमान राजनीतिक अवस्थाप्रति एउटा गम्भीर सन्देश र सम्भावित घटनाको चेतावनीको संकेत पनि हो। यसले राजनीतिक दलहरूलाई विचार गर्न बाध्य पार्ने खालको विषय उठाएको छ। तर प्रमुख दलहरू यसबारे हालसम्म मौन छन्। नेपाल एउटा यस्तो मुलुक हो, जहाँ चार जात छत्तीस वर्णका मानिसहरू युगौँदेखि एकै फूलबारीको रूपमा मिलेर बसेका छन्। यहाँको भूगोल, अनुहार, भाषा र संस्कृति विश्वका विभिन्न समुदायहरूसँग मेल खान सक्छ, तर नेपालीहरू आफ्नै मौलिकता र आत्मस्वाभिमानका साथ बाँचिरहेका छन्। यही विविधताको स...

त्यसैले भन्नै पर्ने हुन्छ । हिजो नेपाली जनताले विश्वास गरेर सत्तामा पुर्याएका दल र दलका नेता हरु विशेष गरेर ठुला भनिएका दलका शिर्ष भनिएका नेताहरुका लागिकि त सच्चिने कि त सक्किने दुइटा बाटा खुलेका छन्। त्यसैले अब सच्चिने कि सक्किने भन्ने निर्णय लिने जिम्मेवारी पनि नेताहरुकै छ। यदि नेताहरु अब पनि चेताएनन् र सच्चिने यात्रा तिर लागेनन् भने नेपाली जनता त्यस्ता नेताका पछि लागेर सति जानेवाला पनि छैनन्।नेताहरुमा हेक्का रहोस्। नेपाली जनता हिजोका जस्ता आज छैनन्। आजका जस्ता भोलि हुदैनन्। हिजो दसकौ स्थापित राजसँस्था लाई फ्याकेर गणतन्त्र ल्याउने जनताले गणतन्त्र फालेर फेरि राजतन्त्र ल्याउन पनि सक्छन् भन्ने कुरा नबिर्सदा हुन्छ।त्यसैले अब गणतन्त्र लाई सँरक्षण गर्नका लागि नेताहरुले र ती हजारौं रजौटाहरुले बादरे प्रवृति त्याग गरेर भागेर हैन जनतासग जनताकै बिचमा आएर माफि माग्नुको विकल्प छैन।अब राजनिती...

नेपालमा पछिल्ला दिनमा देखिएको राजनीतिक घटनाक्रमले हाम्रो लोकतन्त्रको स्वरूपमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। एउटा यस्तो प्रवृत्ति मौलाउँदै गएको छ जसले कानुन, स्वतन्त्रता र जनताको भावना भन्दा माथि सत्ताको लोभ र नियन्त्रणको राजनीति हावी भएको स्पष्ट देखिन्छ। बालेन शाह, रवि लामिछाने, कुलमान घिसिङ, दुर्गा प्रसाई यी सबै भिन्न पृष्ठभूमिका व्यक्ति हुन्। कसैले राम्रो शासकीय अभ्यासलाई अघि बढाउने प्रयास गरेका छन्, कसैले वैकल्पिक राजनीति मार्फत पुरानो व्यवस्थालाई चुनौती दिएका छन्, अनि कसैले विद्रोही स्वरमा शक्तिमा रहेका हरूको आलोचना गरेका छन्। तर अनौठो कुरा के छ भने, यिनीहरू सबै एकैपटक एकै दिशाबाट निशाना बनाइएका छन्। यो संयोग मात्र हो त? कि यो नियोजित योजनाको अंश हो? जब जनताले विश्वास गरेका अनुहारहरूलाई एउटै कोणबाट प्रहार गरिन्छ, तब जनताको मनमा स्वाभाविक रूपमा शंका उब्जिन्छ के सत्ताको डढेलोले ...

सँसारमा प्राणि जतगतमा सबै भन्दा बढि स्वतन्त्रता मानव जगतलाइ चाहिन्छ त्यसैले हरेक मानिसले स्वतन्त्रता खोज्छ। स्वतन्त्रता पुर्वक बाच्न चाहन्छ तर जब बाच्न पनि मुस्किल हुन थाल्छ तब उ स्वतन्त्रता खोज्दैन किन भने पहिला त बाच्नु पर्यो त्यसैले उ बरु अरु कसैको दमनमा शासनमा निर्देसनमा आदेसमा चलेर भएपनि बाच्न चाहन्छ। किन भने सबैलाई पहिला त यो धरतिमा जन्म लिएपछि बाच्नु छ। बाच्नकै लागि अरु सग बाधिन तयार हुन्छ।हिजो हाम्रा पुर्खाले बाच्नकै लागि अरुको शासनमा बाधिन बाध्य थिए। राणा शासन देखि लिएर राजा महाराजा मात्रै हैन टाठाबाठा मुखिया जिम्माल डिठ्ठा विचारि देखी तलसम्म कतै न कतै कोहि न कोहि सँग कुनै न कुनै तवरले बाधिएका थिए।जसलाई सत्ययुग भनिन्थ्यो। भन्नलाइ सत्ययुग भनिन्थ्यो तर बाच्नलाइ हत्ते र दुख गरेर बाच्नु पर्थ्यो।त्यसैले नेपालमा सबैभन्दा बढि रहेको शासन व्यवस्था राजसँस्था रहि रह्यो ।जसलाइ कहिले प्रज...

पटकपटक व्यवस्था परिवर्तन गरेर पनि नेपाली जनताले कहिल्यै सुखको सास फेर्न पाएनन्। व्यवस्था परिवर्तनका लागि नेपाली जनताले पटकपटक दल र नेताहरुलाइ साथ नदिएका पनि हैनन् ।फेरिपनि जनताले अपेक्षा गरे अनुसार नेताहरुले सपना बाडे अनुसार केही पनि हुन सकेन। जहिले पनि नेपाली जनता दलहरुका लागि साधन मात्रै बनेनन् राजनीतिक स्वार्थका शिकार बन्न पुगे । चाहे त्यो ४६ मा होस् चाहे दसबर्षे जनयुद ६२/६३ जनआन्दोलन होस्।नेपाली जनतानै शिकार बन्दै आए जतिपनि क्षति भएको छ नेपाल नेपाली जनताकै क्षति भएको देखिन्छ ।तर नेताहरुको क्षति हैन प्रगति नै देखिन्छ ।यसको कारणअरुकेहि नभएर जति व्यवस्था फेरिएपनि नेपाली जनताले शासक फेर्न नसकेकै कारण आज सम्म नेपाली जनताले दल र नेताहरु बाट धोका पाउदै आएको अवस्था छ।साच्चिकै भन्नू पर्दा नेपाली जनताले ४७ पछि पनि धोका पाएकै हुन् ६२/ ६३ पछि ८१ मा आइ पुग्दा पनि दल नेताहरु बाट धोका पाएकै छन्। जुन...

यतिबेला फेरि के देसले भबिष्य खोज्नु पर्ने बेलाआएकै हो त भन्ने प्रस्न चौतर्फी रुपले उठ्न थालेको छ। नेपाली जनताको ठुलो सङघर्ष र वलिदानि बाट प्राप्त उपलब्धिले के कुनै उपलब्धि गर्न नसकेकै हो त ? भन्नु पर्ने अवस्था देखिन थालेको छ। यस्ता प्रस्नहरु उठ्न थाल्नु र यस्तो अवस्था आउनुको मुख्य कारण के के ह‍ुन् त अब ख‍ोजिको बिषय बन्न थालेको छ। २०४६ शाल बाट प्राप्त उपलब्धिबाट खासै परिणाम नआउनुले तत्कालीन अवस्थामा काङ्ग्रेस र एमाले कै निकम्मा र अकर्मण्ड्यताकै कारण १० बर्षे जनयुद्धले जन्मलियो त्यहि हुर्कदै आएर दलहरु फेरि काठमाडौ लगायत विभिन्न शहरमा आम जनतासग माफि माग्दै हिडे पछि आम नेपाली जनताले माफि मात्रै दिएनन् उनका सबै कुरा पत्याइदिएर दलहरु लाइ साथ दिएपछि ६२ /६३ जनआन्दोलन तराई मधेस आन्दोलनले एउटा नया सँघिय गणतन्त्र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको बाटो पहिल्यायो।त्यहि बाटोमा लागेर देस र जनताप्रति उत्तरदायित्व ...

नेपालमा गणतन्त्र स्थापनापछि पनि राजसंस्था पुनःस्थापनाबारे विभिन्न बहस भइरहेका छन्। पछिल्लो समय पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह पुनः सक्रिया देखिनु, देशभर राजसंस्थाको समर्थनमा कार्यक्रमहरू हुनु, तथा वर्तमान राजनीतिक प्रणालीप्रति असन्तुष्टि बढ्नुले यो विषयलाई थप चासोको केन्द्र बनाएको छ। तर, कानुनी रूपमा राजसंस्था पुनर्स्थापना सम्भव छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठ्छ। नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरिसकेको छ। यसमा राजसंस्थाको कुनै औपचारिक भूमिका नराखिएकोले राजसंस्थाको पुनर्स्थापना सहज छैन। कानुनी रूपमा यसको सम्भावना हेर्दा दुई मुख्य विकल्प देखिन्छन्रा राजसंस्था फर्काउन संविधान संशोधन गर्नुपर्ने हुन्छ, जसका लागि संसद्मा दुई-तिहाइ बहुमत आवश्यक पर्छ। हाल प्रमुख राजनीतिक दलहरू (नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, माओवादी केन्द्र) गणतन्त्र समर्थक भएकाले उनीहरू संविधान संशोधनका...